پیشینه خانوادگی

سید محمود علایی طالقانی در چهارم ربیع‏الاول سال 1329 ه . ق برابر با پانزدهم اسفند 1289 ه . ش در روستای گُلیَرد طالقان، در خانواده‏ای با پیشینه پُر بار علمی ـ فقهی، دیده به جهان گشود. گفتنی است پدرش که از همسر خود فرزند پسری نداشته، به اصرار خواهرانش با خانمی به نام عذرا گورانی ازدواج می‏کند که سیدمحمود نخستین ثمره این ازدواج مبارک است. سلسله نسب پدر ایشان، با 36 نسل به امام محمّد باقر علیه‏السلام می‏رسد. از این رو، سیدمحمود، چهلمین نسل از سلاله امیرالمؤمنین علی‏بن‏ابی‏طالب علیه‏السلاماست.

پدر وی، آیت‏اللّه‏ حاج سید ابوالحسن فرزند سید آقا از عالمان هوادار مشروطه و از دوستان نزدیک شهید سیدحسن مدرس بود. ایشان در حوزه‏های علمیه قزوین، تهران و اصفهان درس خواند و سپس به عراق رفت. در سامرا، نجف و کربلا نیز نزد استادان بزرگی چون میرزای بزرگ شیرازی و حاج سید اسماعیل صدر تحصیلات خود را تکمیل کرد و به ایران بازگشت. آن عالم بزرگوار، انسانی بسیار پرهیزکار و وارسته بود، به گونه‏ای که هیچ‏گاه از وجوه شرعی استفاده نمی‏کرد و تنها منبع گذران زندگی‏اش، ساعت‏سازی و درآمد اندکی از املاک پدری بود. امام خمینی رحمه‏الله که در تعریف از شخصیّت‏ها همواره احتیاط می‏کرد، درباره شخصیت آن عالم بزرگوار فرموده‏است: «[ایشان ]در رأس پرهیزگاران بود».

ایشان آقاسیدتقی، فرزند این عالم وارسته درباره شدّت تقوای ایشان می‏گوید: «از بس هر روز نان و پنیر و ماست می‏خوردیم، یک روز، دیگر طاقتم به سر آمد و گفتم: این همه پول در آن صندوق‏خانه است. کمی از آن پول‏ها را به من بدهید تا کمی کباب و میوه بخرم. پدرم با پرخاش به من گفت: این پول مال مردم [است]. امانت است نزد من».

آن مرحوم از نظر فعالیت‏های سیاسی، دوست و یاور شهید مدرس بود و مبارزاتش بیش‏تر جنبه مذهبی داشت. کوشش وی نیز کمک به بینوایان و تشکیل جلسه‏های بحث و مناظره بود. گفته‏اند گروهی از یهودیان نزد وی آمده و درباره اسلام مناظره می‏کردند که یکی از آن‏ها به دست ایشان به دین اسلام مشرّف شد. گفتنی است متن جلسه‏های بحث و مناظره ایشان با پیروان ادیان دیگر، به وسیله انجمن تبلیغات و مناظرات چاپ و پخش می‏شد. وی سرانجام در سال 1310 ه . ش درگذشت. با وجودِ ممنوع بودن مراسم تشییع ایشان از سوی رضاخان، جمعیت انبوهی از مردم تهران در مراسم تشییع آن عالم ربّانی شرکت کردند.

کودکی و نوجوانی

سیدمحمود تا هفت سالگی، خواندن و نوشتن را در روستای گلیرد آموخت. هفت ساله بود که دایی قزی، همسر اول پدرش که در تهران ساکن بود، از این موضوع (فراگیری خواندن و نوشتن) آگاه شد و با اصرار از شوهرش خواست که سیدمحمود را به تهران نزد وی بیاورد. حاج سیدابوالحسن نیز برخلاف میل باطنی خود، او را به تهران آورد.

دایی قزی، به وی بسیار احترام می‏گذارد و از او مانند فرزند خود نگهداری می‏کرد. سیدمحمود دوران کودکی پر شور و نشاطی داشته است. در کنار درس در تهران، از وقت‏های بی‏کاری خود بهره می‏برد و تابستان‏ها به گلیرد می‏رفت. یکی از بستگانش درباره کودکی سیدمحمود می‏گوید: «ایشان تابستان‏ها با قاطر به گلیرد می‏آمد تا مادرش را ببیند. محمود بچه پر نشاطی بود و گاه و بی‏گاه با بچه‏های ده درگیر می‏شد. پس از چند روز ماندن در ده، سوار بر قاطر می‏شد و تنهایی تمام روستاهای طالقان را زیر پا می‏گذاشت. جلسه‏ای در دوران کودکی ایشان، در منزلشان علیه رضاخان تشکیل می‏شد. او نگهبان مقابل درِ خانه بود تا از آمدن مأموران خبر دهد. در یکی از جلسه‏ها او از آمدن مأمورها خبر می‏دهد و جلسه به ختم «اَمَّنْ یُّجیب» تبدیل می‏شود. پس از آن هر چه مأمور به آقا سیدابوالحسن می‏گوید که با شما کار دارم، ایشان، بدون توجه، پیوسته ذکر «اَمَّنْ یُّجیب» می‏گوید و مأمور که این حالت را می‏بیند، ناچار جلسه را ترک می‏کند».

زندگی علمی

تحصیلات آیت‏اللّه‏ طالقانی در ایران، در سه دوره صورت گرفت: 1. ایشان آموزش‏های ابتدایی را از پنج تا 7 سالگی در روستای گلیرد انجام داد او در این دو سال که پدرش در تهران ساکن بود، قرآن و خواندن و نوشتن را آموخت.

2. با سفر به تهران و ثبت نام در مدرسه ملا رضا دوره دوم تحصیلات ایشان آغاز شد که تا ده سالگی وی ادامه یافت. در آن سال‏ها، پدرش مدرّس مدرسه مروی بود. وی در این دوره، نصاب، امثله، صرف و نحو را کامل کرد.

3. با سفر به قم، در مدرسه رضویه به تحصیل پرداخت. پس از آن وارد مدرسه فیضیه شد. در آن‏جا به سبب آشنایی پدرش با آیت‏اللّه‏ عبدالکریم حایری، حجره تک نفره‏ای به او واگذار شد. در این میان، مادر و برادرش به قم آمدند و برادرش سیدتقی نیز وارد حوزه شد.

سیدتقی درباره تحصیل آیت‏اللّه‏ طالقانی می‏گوید: «بیش‏تر درس او نزد شیخ عبدالکریم حایری بود. در این مدت سیدمحمود در حال مطالعه و غرق در درس بود. گاهی نیمه‏های شب از خواب بیدار می‏شدم و ایشان را در حال مطالعه یا نماز می‏دیدم. در آن زمان، میان هم‏دوره‏ای‏های ایشان مانند او خیلی کم بود. در آن‏جا من وقتی بعضی کاستی‏ها را می‏دیدم، بسیار ناراحت می‏شدم و از همه چیز می‏بریدم، ولی وقتی خلوص ایشان را می‏دیدم، در دیدگاهم تجدیدنظر می‏کردم».

سفر به نجف اشرف

آیت‏اللّه‏ طالقانی پس از درگذشت پدرشان به نجف اشرف رفت تا تحصیلاتش را تکمیل کند. در آن‏جا از محضر بزرگانی مانند: آیت‏اللّه‏ اصفهانی و حاج شیخ محمدحسین غروی معروف به کمپانی، بهره‏های بسیار برد و اجازه اجتهاد خود را از آیت‏اللّه‏ اصفهانی گرفت. وی پس از مدتی به ایران بازگشت.

بازگشت به ایران

پس از بازگشت از نجف، به حوزه علمیه قم رفت و با کسب فیض از محضر آیت‏اللّه‏ حایری، از ایشان درجه اجتهاد دریافت کرد. سپس از آیت‏اللّه‏ مرعشی و قمی نیز اجازه حدیث گرفت. وی پس از درگذشت آیت‏اللّه‏ حایری، به تهران آمد.

او در تهران بیش‏تر در درس آیت‏اللّه‏ کمره‏ای شرکت می‏کرد. آیت‏اللّه‏ کمره‏ای درباره ایشان می‏فرماید: «انتقال آقای طالقانی به تهران دایره را وسیع‏تر کرد. در این جلسات درس، نهج‏البلاغه را با آقای طالقانی مجاهد، در مورد نقشه پیاده کردن دولت امیرالمؤمنینی علیه‏السلام مورد مذاکره قرار دادیم». هم‏چنین ایشان به کمک‏های آیت‏اللّه‏ طالقانی در گردآوری و تنظیم کتاب‏ها و جمله‏های نهج‏البلاغه اشاره کرده است. آیت‏اللّه‏ کمره‏ای در مقدمه کتاب نهج‏البلاغه یا دائرة المعارف علوی (چ 1324) درباره آقای طالقانی این‏گونه می‏نویسد: «از معاضدت فکری جناب علامه آقای سیدمحمود طالقانی که جز تقوا و خدمت در سریره ندارند، سپاس‏گزاریم».

در نتیجه تلاش پی‏گیر و شبانه‏روزی در آموختن علم، ایشان بر اصول علمی و عقیدتی اسلام تسلط یافت. این احاطه علمی و عقیدتی به اندازه‏ای بود که وقتی یک هیأت دیپلماتیک از کوبا با آقای طالقانی دیدار می‏کند، گفت‏وگوهای درباره اسلام و مارکسیسم صورت می‏گیرد که وی یک ساعت درباره اسلام توضیح می‏دهد. در این گفت‏وگو، حضرت آیت‏اللّه‏ طالقانی مبانی اعتقادی اسلام و اصول فلسفی و علمی توحید را برای میهمانان کوبایی تشریح می‏کند. به دنبال این گفت‏وگو، یکی از اعضای هیأت به آیت‏اللّه‏ طالقانی می‏گوید:

«اگر اسلام این است که می‏گویید، پس زنده باد اسلام»

استادان

ایشان در مدت زمان تحصیل، از محضر عالمان بزرگ و مراجع گران‏قدری بهره برده که نام بعضی از آن‏ها به قرار زیر است:

1. ملا سیدتقی اورازانی (ایشان) (نخستین معلم آقای طالقانی بوده او قرآن را به سید آموخته است)؛

2. شیخ کربلایی علی ورکشی؛

3. شیخ عبدالکریم حایری (پایه‏گذار حوزه علمیه قم)؛

4. آیت‏اللّه‏ مرعشی (سید کتاب شرح لمعه به‏ویژه باب صلوة را از ایشان فرا گرفت).

5. ادیب تهرانی (آقای طالقانی مطول را نزد ایشان آموخت).

6. آقا سید محمد حجت؛

7. آیت‏اللّه‏ اصفهانی؛

8. حاج شیخ محمد حسینی غروی (کمپانی)؛

9. آقا ضیاءالدین عراقی؛ (سید، درس خارج فقه را در نجف، از سه استاد یاده شده فرا گرفت(

10. آیت‏اللّه‏ شیخ محمدتقی خوانساری؛

11. شیخ محمدتقی بافقی یزدی.

تدریس

ایشان تدریس را با جلسه‏های تفسیر قرآن و اصول عقاید آغاز کرد که در سال 1317 ه . ش، به خواست گروهی از جوانان در تهران تشکیل می‏شد. این جلسه‏ها به دلیل فضای حاکم در آن زمان، به صورت پنهانی برگزار می‏شد. دکتر صاحب الزمانی در این باره می‏گوید: «صبح‏ها که آیت‏اللّه‏ طالقانی به مدرسه سپهسالار می‏آمدند، همیشه روی یکی از سکوهای جلوی حجره یکی از طلبه‏ها رو به قبله می‏نشستند. چون آن‏جا درست محل رفت و آمد همه دانشجویان و اهل علم بود. جوان‏ها پروانه‏وار و مثل شمعی گرداگرد آیت‏اللّه‏ طالقانی حلقه می‏زدند. از او می‏پرسیدند و به سخنان او گوش می‏دادند».

او هیچ‏گاه به طور رسمی در هیچ یک از حوزه‏های علمیه تدریس نکرد. تدریس ایشان بیش‏تر همان سخن‏رانی‏ها و تفسیرهایی بود که از قرآن داشت. این جلسه‏های سخن‏رانی از سال 1328 ه . ش در مسجد هدایت متمرکز شد و این مسجد به محل درس ایشان تبدیل گردید. گفتنی است بزرگانی مانند: آیت‏اللّه‏ شهید مطهری، شهید رجایی، شهید چمران و... خود را از شاگردان ایشان می‏دانسته‏اند.

تفسیر قرآن

او از سال 1317 ه . ش تا پایان عمر پیوسته به تدریس و تفسیر قرآن می‏پرداخت. درگذشته و به ویژه در دوره رضاخان از قرآن تنها به عنوان تبرک و تفأل و در مراسم‏های ویژه سنّتی استفاده می‏شد. آیت‏اللّه‏ شیخ محمدتقی بافقی یزدی که از سوی رضاخان در شهر ری و حرم حضرت عبدالعظیم حسنی علیه‏السلامتبعید بود، به آیت‏اللّه‏ طالقانی گفته بود: «به طلاب بگو بیندیشند! به فکر آینده باشند! در چنگال رضاخان باید مکتب را حفظ کرد».

خود ایشان در مقدمه جلد اول پرتوی از قرآن می‏نویسد:

این کتاب هدایت که چون نیم قرن اول اسلام باید بر همه شئون نفسانی و اخلاقی و قضاوت و حکومت، حاکم باشد، یکسره از زندگی برکنار شده و در هیچ شأنی دخالت ندارد. کتابی که مسند دین و حاکم بر همه امور بوده [است]، مانند آثار عتیقه و کتاب وِرد، تنها جنبه تقدیس و تبرک یافته و از سرحد زندگی و حیات عمومی برکنار شده و در سرحد عالم اموات و تشریفات آمرزش قرار گرفته [است] و آهنگ آن اعلام مرگ است.

همین نگرانی‏ها سبب شد تا ایشان در برگرداندن قرآن به جامعه بکوشد و عمل کردن به ارزش‏های واقعی قرآن را به مردم و به ویژه جوانان، گوشزد کند. دکتر محمدمهدی جعفری درباره تلاش ایشان در این زمینه می‏گوید: «... وی چهل سال پیاپی، در هر شرایطی به وسیله قرآن با مردم سخن گفت. قرآن را از گوشه کتاب خانه‏ها و مسجدها و از قرائت در مجالس ختم و قبرستان، به صحنه زندگی آورد و آن را به جوانان و دانش آموختگان و روشن‏فکران شناسانید و با رمیدگان از دین و قرآن دمساز کرد. او فرهنگ قرآنی را گسترش داد». مقام معظم رهبری نیز در این باره می‏فرماید: «... او قرآن را از پنهانی حجره‏ها، به صحنه اجتماع آورد».

آثار و نگاشته‏ها

1. تفسیر «پرتویی از قرآن» در شش جلد (تفسیر آغاز قرآن تا آخر سوره بقره در دو جلد؛ تفسیر سوره آل عمران در یک جلد؛ تفسیر جزء سی‏ام در دو جلد؛ تفسیر آیات نخست تا 26 سوره نساء و فرهنگ واژگان در جلد ششم)

ایشان در سال 1342 ه . ق در سلول انفرادی زندان قصر برای نخستین بار به گردآوری درس‏های تفسیر خود پرداخت. او درباره نگارش این تفسیر می‏نویسد: «اگر در مطالب این مقدمه و قسمتی از کتاب، اشتباه و لغزشی یافتید، [مرا ]معذورم بدارید؛ زیرا در مدتی نگارش یافته که به مدارک دسترسی ندارم و مانند زنده‏ای در قبر به سر می‏برم.

شرح این هجران و این خون جگر

این زمان بگذار تا وقت دگر»

2. مقدمه، توضیح و تعلیقه بر کتاب «تنبیه الامة و تنزیه الملّة».

آیت‏اللّه‏ نائینی در جریان انقلاب مشروطه، این کتاب را در تأیید مشروطه و بیان اصول سیاسی ـ اجتماعی اسلام و هدف کلی حکومت نوشت. این کتاب پس از شکست مشروطه و گذشت زمان به دست فراموشی سپرده شد تا این‏که در سال 1334، آیت‏اللّه‏ طالقانی برای معرفی دیدگاه اسلام درباره حکومت، با تصحیح کتاب و افزودن مقدمه و پاورقی، دوباره آن را زنده کرد.

3. اسلام و مالکیت. ایشان این کتاب را علیه مارکسیسم و در زمان اوج فعالیت‏های مارکسیستی در ایران نوشت؛

4. ترجمه جلد اول کتاب امام علی بن ابی‏طالب، نوشته عبدالفتاح عبدالمقصود؛

5. به سوی خدا می‏رویم (خاطراتی از سفر حج)؛

6. پرتویی از نهج‏البلاغه (توضیح و ترجمه بخشی از نهج‏البلاغه)؛

7. آینده بشریت از نظر مکتب ما؛

8. آزادی استبداد؛

9. آیه حجاب؛

10. مرجعیت و فتوا؛

11. درسی از قرآن؛

12. درس وحدت؛

13. گفتارهای رادیویی ایشان در سال 1325 و 1326؛

14. روزها و خطابه‏ها؛

15. خطبه‏های نماز جمعه؛

16. مقدمه‏ای بر انجیل برنا با (ترجمه سردار کابلی)؛

17. مقاله‏های منتشر شده در مجله‏های مختلف.

آگاهی از مرگ

گویا ایشان چند روز پیش از درگذشت می‏دانست که به‏زودی از دنیا خواهد رفت. هنگام بازدید و گشایش غسال‏خانه جدید بهشت زهرا، وقتی چشمشان به سنگ بزرگی در آن‏جا می‏افتد، به آن سنگ اشاره می‏کند و با لحنی شگفت و ژرف می‏فرماید: «چه سنگ خوبی! خوب است آدم روی این سنگ شسته شود». پس از گشایش غسال‏خانه جدید، نخستین کسی را که برای شست‏وشو به آن‏جا می‏آورند، پیکر آیت‏اللّه‏ طالقانی بوده است.

شادی هنگام شب مرگ

به گفته آقای محمد مجتهد شبستری که تا نیمه‏های شب درگذشت ایشان، در خدمت وی بوده است، آن شب در چهره وی، خستگی و شادی موج می‏زد؛ خسته از عمر پربار و طاقت‏فرسا و شادمان از ورود به مقام لقای الهی.

وصیت‏نامه

وی دستور می‏دهد تمام وجوهی که مردم به حساب ایشان در بانک‏ها واریز کرده‏اند، پس از مرگش به بیت‏المال مسلمانان واگذار شود. ایشان برای آن‏که این وجوه به دست هر کسی نیافتد، آن حساب را با دو امضا باز کرده بود؛ زیرا می‏گفت: «این، مال من نیست و نباید بین وراثم تقسیم شود». هم‏چنین ایشان وصیت می‏کند که تمام کتاب‏هایشان هم‏چنان سالم نگه‏داری شود.

پیام‏های تسلیت

امام خمینی به مناسبت درگذشت آن عالم مجاهد و سخت‏کوش پیام تسلیتی منتشر کرد که در پی می‏آید:

بسم اللّه‏ الرّحمن الرّحیم.

انا للّه‏ و انّا الیه راجعون.

فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ.

عمر طولانی این عیب را دارد که هر روز عزیزی را از دست می‏دهد و به سوگ شخصیتی می‏نشیند و در غم برادری فرو می‏رود. مجاهد عظیم‏الشأن و برادر بسیار عزیز، حضرت حجت‏الاسلام و المسلمین آقای طالقانی از بین ما رفت و به ابدیت پیوست و [در] ملأ اعلی با اجداد گرامی‏اش محشور شد. برای آن بزرگوار، سعادت و راحت و برای ما و امت ما، تأسف و تأثر و اندوه [باد]. آقای طالقانی یک عمر را در جهاد و روشنگری و ارشاد گذراند. او شخصیتی بود که از حبسی به حبسی و از رنجی به رنج دیگر در رفت و آمد بود و هیچ‏گاه در جهاد بزرگ خود، سستی و سردی نداشت. من انتظار نداشتم که بمانم و دوستان عزیز و پرارج خودم را یکی پس از دیگری از دست بدهم. او برای اسلام به منزله حضرت ابوذر بود. زبان گویای او چون شمشیر مالک اشتر برنده بود و کوبنده. مرگ او زودرس بود و عمر او پربرکت. رحمت خداوند بر پدر بزرگوار او که در رأس پرهیزکاران بود و بر روان خودش که بازوی توانای اسلام بود. من به امت اسلام و ملت ایران و عایله ارجمند و بازماندگان او این ضایعه بزرگ را تسلیت می‏گویم. رحمت بر او و بر همه مجاهدان راه حق. السلام علی عباداللّه‏ الصالحین.

حضرت آیت‏اللّه‏ العظمی مرعشی نجفی نیز برای درگذشت آیت‏اللّه‏ پیام تسلیتی صادر کرد بدین شرح:

بسم اللّه‏ الرحمن الرّحیم

اَلَّذینَ اِذا اَصابَتْهُم مُصیبَةُ قالوا اِنّاللّه‏ وَ اِنّا اِلَیْهِ راجِعُون.

با کمال تأسف و تأثر بدین وسیله رحلت ناگهانی و جان‏گداز مجاهد بزرگ و مصلح حقیقی، حضرت آیت‏اللّه‏ طالقانی رحمه‏الله که عمر با برکت خود را طی سالیان دراز در زندان‏های طاغوت به سر برده و از هیچ کوششی در راه به ثمر رسانیدن انقلاب اسلامی ایران فروگذار ننموده‏اند، به ملت مسلمان ایران عموما و به بازماندگان محترم آن مرحوم خصوصا تسلیت عرض نموده و خود را در این ماتم بزرگ سهیم می‏دانم. خداوند سبحان او را با اجداد طاهرینش محشور فرماید.

آیت‏اللّه‏ العظمی گلپایگانی نیز در پیام تسلیتی چنین نوشت:

بسم اللّه‏ الرّحمن الرّحیم

وَ مِنَ الْمُومِنینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عَاهَدُوا اللّه‏َ عَلیه فَمِنْهُم مَنْ قَضی نَحْبَه

وَ مِنْهُم مَنْ یَنْتَظِر و ما بَدّلوا تَبدیلا.

فاجعه عظیم و مصیبت رحلت حجت‏الاسلام والمسلمین آقای طالقانی رحمه‏الله را به حضرت بقیه‏اللّه‏ ـ ارواحنا فداه ـ و جامعه روحانیت و ملت رشید ایران و عموم ملّتی که در راه برپایی حق و عدالت و مبارزه با استبداد جهاد می‏کنند، تسلیت می‏گویم. فقدان مرد مجاهد و انسجام‏بخشی مانند ایشان در چنین شرایط حساس موجب کمال تأسف و تأثر است. ملت ایران خاطره مبارزات پرشکوه و شجاعانه این روحانی مبارز را فراموش نمی کند و رنج‏ها و ناراحتی‏هایی را که در دوران‏های طولانی زندان، در راه خدا و اعلای کلمه اللّه‏ متحمل گردید، همواره گرامی می‏دارد.

دولت موقت نیز به مناسبت درگذشت ایشان اطلاعیه‏ای بدین شرح صادر کرد:

اناللّه‏ و انا الیه راجعون

دولت موقت جمهوری اسلامی ایران، فاجعه دردناک [درگذشت] مجاهد نستوه و معلم کبیر قرآن، حضرت آیت‏اللّه‏ طالقانی را به رهبر انقلاب و همه مسلمانان جهان تسلیت می‏گوید و امروز را تعطیل و سه روز را عزای عمومی اعلام می‏نماید.

طالقانی از نگاه دیگران

حضرت امام خمینی رحمه‏الله:

آقای طالقانی ابعاد مختلفی داشت: اولاد پیغمبر بود؛ عالم بود؛ خدمت‏گزار بود؛ متفکر بود؛ مفسر قرآن بود؛ انسان متعهد بود؛ مخالف با رژیم [شاه] بود؛ مخالف با چپ و راست بود...
مرحوم آقای طالقانی مستقیم بود، مستقیم فکر می‏کرد؛ مستقیم عمل می‏کرد؛ انحراف به چپ و راست نداشت؛ نه غرب‏زده و نه شرق‏زده، [بلکه] اسلام‏زده بود. دنبال تعلیمات اسلام بود و برای یک ملت مفید بود و رفتنش ضایعه است.

مقام معظم رهبری:

اگر من یاد او را بزرگ می‏دارم، به خاطر شخصیت معنوی اوست؛ به خاطر مجاهدت و فداکاری و دردمندی و دلسوزی اوست؛ به خاطر علاقه‏مندی او به وحدت و یکپارچگی مردم مسلمان است. ما این‏ها را در وجود طالقانی دیدیم. احترام ما به روح طالقانی و به شخصیت و نام طالقانی به خاطر تیتر و عنوان نیست. آیت‏اللّه‏ طالقانی واقعا یک انسان رنج‏دیده و زجر کشیده بود. چهل سال در میدان مبارزه بود. طالقانی درد دین داشت. طالقانی با خودکامگی و سلطه شهوت‏رانی و خودخواهی مبارزه می‏کرد. دشمن می‏خواست از عنوان و محبوبیت وجهه آیت‏اللّه‏ طالقانی برای آن‏چه که تصور می‏کرد تضعیف انقلاب است، استفاده کند،[ولی] مشت محکم طالقانی بر پوزه دشمن وارد آمد.

شهید دکتر سید محمدحسین بهشتی:

از آن‏جا که آیت‏اللّه‏ طالقانی نقش وسیع و مؤثری در جامعه ما داشتند، طبیعی است که فقدان ایشان، فقدان بزرگ و غیرقابل تحمل بود. [با درگذشت وی] حس کردم شخصیتی از جامعه می‏رود که جانشین و جای‏گزین ندارد. خلأ شخصیت‏های برجسته که عشق و علاقه به آن‏ها بس ریشه‏دار و دارای سابقه طولانی است، به این زودی‏ها پر نمی‏شود و آیت‏اللّه‏ طالقانی یکی از این شخصیت‏ها بودند. بی‏شک همه ما ادامه دهنده راه انقلاب اسلامی هستیم که مرحوم طالقانی یکی از چهره‏های برجسته آن بودند.

شهید محمدعلی رجایی:

آیت‏اللّه‏ طالقانی مردی بودند که از نظرروحانیت آن چنان معتقد و عامل بودند که واقعا امکان نداشت که انسان با ایشان محشور باشد و این جنبه را نبیند. آقای طالقانی لحظه‏ای زندگی‏اش از مبارزه جدا نبود. اکثرا آیات قرآن را که ایشان تفسیر می‏کرد، برداشت‏های اجتماعی بود. سخنان ایشان همیشه برای ما الهام‏بخش بود. حرکت ایشان ترس در دل رژیم می‏انداخت؛ چون که جنبه مذهبی داشت. در ایران حرکتی جز حرکت مذهبی پیروز نخواهد شد؛ این بود که ایشان از کلیه امکانات برای تحرک بخشیدن به جامعه استفاده می‏کردند. به نظر من به‏ویژه پیش از قیام امام، بزرگ‏ترین نقش را در حرکت جامعه، استاد طالقانی داشتند.

باور قلبی به رهبری امام خمینی رحمه‏الله

شاید بهترین بیان از چگونگی رابطه آقای طالقانی با حضرت امام خمینی رحمه‏الله، این سخن استاد محمدتقی شریعتی در این باره باشد: «آیت‏اللّه‏ طالقانی، دست راست امام خمینی رحمه‏الله بود و در این شرایط هیچ کس نمی تواند جای آن حضرت را پر کند». این سخن از سویی سهم برجسته آیت‏اللّه‏ طالقانی را در نهضت اسلامی مردمی ایران می‏نمایاند و از سوی دیگر، نشان می‏دهد که وی کارگزار صالحی برای امام به شمار می‏رفته است. او در لوای رهبری امام رحمه‏الله، جوانان انقلابی و جامعه اسلامی را هدایت می‏کرد. با وجود این‏که آیت‏اللّه‏ طالقانی از سال 1343 تا 1357 به دلیل نبودن امام رحمه‏الله در کشور، سهم بزرگی در رهبری نهضت اسلامی بر عهده داشت، ولی هیچ‏گاه خود را برابر یا رقیب امام رحمه‏اللهندانست. دختر ایشان درباره این رابطه دوستانه می‏گوید: «پدرم علاقه و احترام عجیبی برای امام قایل بودند. او را رهبر بی‏مانند امت اسلامی می‏دانستند و بارها و بارها در سخنرانی‏هایشان از امام رحمه‏الله بی‏نهایت تجلیل می‏کردند.

حتی در سخنرانی سی تیر گفتند: من هر وقت دلگیر و مأیوس و ناراحت می‏شوم، پیش امام می‏روم و از او الهام می‏گیرم».

ایشان می‏گفت گاهی برای من ثابت می‏شود که امام حتما از جایی الهام می‏گیرند. او تأکید فراوانی داشت که مردم حول محور رهبری امام یکپارچه باشند. وی مخالفت با فرمان امام را خیانتی بزرگ و نابخشودنی می‏دانست و با همه ایمانش از ایشان جانب‏داری می‏کرد. این جمله از اوست که: «مخالفت با رهبری امام خمینی، مخالفت با اسلام است».

آیت‏اللّه‏ طالقانی بارها در سخنرانی‏هایشان بر مسأله رهبری امام رحمه‏الله تأکید می‏کرد. برای نمونه، در سخنرانی سی تیرماه 1358، در میدان بهارستان چنین می‏گوید: «رهبری و شخصیت رهبر، به قدری قاطع، به قدری دارای ایمان و حسن نیت است که شما کم‏تر می‏توانید رهبری مثل آیت‏اللّه‏ خمینی پیدا کنید».

هم‏چنین در سخنرانی دیگری در مدرسه فیضیه می‏گوید: «باید انقلاب خودمان را با آگاهی، با این رهبری قاطع و هوشیار [و] مورد افتخار،[؛ یعنی ]امام خمینی حفظ کنیم. نسبت به رهبری ایشان (امام خمینی) بارها و بارها نظر داده‏ام و رهبری قاطع ایشان را برای خودم پذیرفته‏ام. همیشه سعی کرده‏ام که مشی من، از مشی این شخصیت بزرگ و افتخار قرن [و] اسلام خارج نباشد».

خانم دکتر وحیده طالقانی، فرزند ایشان می‏گوید:« ... محبت پدر من به امام از آن نوع محبت‏ها که ما می‏شناسیم نبود؛ محبتی بود که از عمق وجدان پاکش، از عمق مکتب سرچشمه می‏گرفت. پدر امام را «اولی الامر» و اطاعت از ایشان را واجب می‏دانستند».

البته این دوستی و علاقه دوسویه بوده است. حضرت امام رحمه‏الله نیز علاقه ویژه‏ای به آن بزرگوار داشته است. به گفته حاج احمد آقا خمینی هرگاه عکس و چهره مرحوم طالقانی بر صفحه تلویزیون ظاهر می‏شد، اشک در دیدگان امام امّت موج می‏زد. همدلی و یگانگی حضرت امام رحمه‏الله با ایشان تا جایی است که او را برادر عزیز خود می‏خواند. امام خمینی رحمه‏الله در دیداری که چند روز پس از درگذشت ایشان با خانواده وی داشت، می‏فرماید: «نمی‏دانم باید به شما تسلیت بدهم یا شما به من. من به شما تسلیم بدهم که پدرِ بزرگی را از دست داده‏اید و شما به من [تسلیت بگویید] که یک «برادر» عزیزی را از دست داده‏ام و به ملّت [تسلیت می‏گوییم] که یک خدمت‏گزاری را از دست داده [است] و همه به اسلام [تسلیت بگوییم] که یک مجاهدی را از دست داده است.»

باید گفت یکی از دلایل تأکید فراوان حضرت امام رحمه‏الله بر جایگاه آیت‏اللّه‏ طالقانی در نهضت اسلامی، شناخت ایشان از سابقه مبارزاتی، آگاهی، دانش و سیره و اخلاقی مرحوم طالقانی در مبارزه بوده است. حضرت امام در حالی که در ستایش از انقلابیون همیشه احتیاط را رعایت می‏کرد، بعید بود که از کسی بیش از آن‏چه لایق آن باشد، تعریف و تمجید کند. در چنین وضعیتی، تعریف حضرت امام رحمه‏اللهاز آقای طالقانی بیانگر این است که ایشان به خلوص عقیده مرحوم طالقانی ایمان کافی داشته است.