طبیعت در جایگاه اسلامی

طبیعت در فرهنگ اسلامی
مقدمه : در فرهنگ اسلامی، تحقیق در طبیعت و کشف قوانین حاکم بر آن، علاوه بر آن که به عنوان آیات الهی و راهنمای انسان به سوی شناخت نقشی اساسی دارند می توانند به عنوان باور راهنما و الگوی انسان در ساختن محیطی مناسب زیست و هماهنگ با نظم موجود در کائنات مورد بهره برداری قرار گیرند.
•این تحقیق با گردآوری و تفحص در دیدگاههای کلی اسلام به عناصر طبیعت و اندیشه های اسلامی و تاثیرات آنها بر تمدن اسلامی کمک به شناخت طبیعت به عنوان نشانه های از حکمت خداوند می کند.
• این هدف اساسی در جایگاه خاص خود تمامی مجموعه گفتار را در بر می گیرد ولی سعی این تحقیق در رسیدن به هدفی خاص با عنوان نظر در طبیعت برای رسیدن به یک جز از کلیات می باشد که در راستای هدف کلی است.
•عناصر طبیعت به عنوان بارزترین نمونه ها و همچنین نشانه های که پیش از اسلام در افکار جایگاه های مقدسی داشته اند و در دین اسلام با نگرشی خدا شناسانه به آن تفکر می شود یکی از مسائل مورد بحث می باشد. البته از متون دینی و سخنان ائمه و علما تا علوم طبیعی و احکام اسلامی یاری جسته می شود. تمدن اسلامی بخصوص هنر های تجسمی و معماری و شهرسازی انگیزه های طبیعت گرایانه اسلام کاوش شده تا جلوه هنر اسلامی و زیبا های طبیعت آن را عرضه کند.
•این چرخه بصورت کامل باز بسوی شناخت و تحقیق در طبیعت و کشف قوانین حاکم بر آن بر میگردد و سیری نامتناهی دارد. از یک سو شناخت و از سوی دیگر نظاره.
•حال شاید به فرازهای کلام امام علی(ع) با کلماتی همچون فکر کن، تامل کن، نظر کن، بدان، تعجب کن و عبرت بگیر آغاز می شوند بیشتر توجه کرده و بیابیم که آنها بیانگر اهمیت "تفکر" در طبیعت و عناصر آن است.
•این تحقیق چون با دیدگاه تخصصی معماری منظر گردآوری و تدوین شده است سعی می گردد جایگاه خود را در آن حیطه دیده و مسائل فقهی و برداشت های دینی را به یاری این دیدگاه تخصصی بیاورد. در همین راستا است که مبحث نظاره در طبیعت هم به مفهوم عام شناخت و هم به معنای تخصصی آن از دیدگاه فرهنگ اسلامی به عنوان نتیجه تخصصی انتخاب شده است.
•ینقلب الیک البصر حاسباً و هو خسیر
•( چشمان تیزبین تو در نظاره به آن تماشا گه در حالی که خود احساس لزوم بازگشت می نماید و خسته و درمانده می شود, بسوی تو نظاره گر بر می گردد.)

•دیدگاه اسلام به طبیعت
•جایگاه عناصر اصلی طبیعت در اسلام
•عناصر چهارگانه از قدیم الایام در نزد ایرانیان بطور خاص و سایر قومها ارزشی خاص داشته اند بصورتی که حتی گاهی سمبول توحید هر قوم می شده اند. دین اسلام نگرشی کامل به تمامی مسائل فوق داشته و طبعت را نیز از نشانه های حکمت خداوند بشمار می آورد. قرآن کریم می گوید :
•"مسلما در آفرینش آسمانها و زمین و در پی یکدیگر آمدن شب و روز، برای خردمندان نشانه های است." آل عمران (3) آیه 190
•بطور مختصر دیدگاه فرهنگ اسلامی به عناصر اصلی طبیعت آب، گیاه، باد، آتش و نور، خاک و زمین بیان می شد.
•آب و گیاه
•توجه مسلمین به طبیعت و عناصر آن ویژه آب وگیاه نشات گرفته از تعالیم اسلام و سخنان و سنت نبی اکرم (ص) بوده است. پیامبر می فرمود : هر کسی که درختی بنشاند خداوند او را به اندازه میوه های آن پاداش می دهد. حضرت رسول (ص) حفاظت باغ ها و جنگل های اطراف مدینه را همواره سفارش می فرمود و برخی از این جنگل ها به مثابه پارک تابستانی مردم به شمار می آمد. قطع درختان مذموم بود و هر شهری دارای مناطق حفاظت شده ای بود که برای سالم سازی محیط زیست لازم شمرده می شود.
•از جمله آن که گیاهان به عنوان عنصری از بهشت (جنات تجری من تحتها الانهار) و همچنین یادآوری برای روز رستاخیز شناخته می شوند علاوه بر آن خداوند تبارک و تعالی به گونه هایی از گیاهان قسم یاد می فرماید, از جمله : والتین و الزیتون.
•در فرهنگ اسلامی آب به عنوان نماد زندگی، بهشت، پاکی و نشانه زیبایی و آبادانی مورد اشاره قرار گرفته است.
• در تعالیم اسلام درباره آب بسیار گفته شده است که به نمونه هایی از آن ها اشاره می شود :
•در آیه 50 سوره روم باران را رحمت خدا و کیفیت زنده کردن زمین بعد از مردنش را از آثار آن خوانده پس زنده شدن زمین پس از مردنش از آثار رحمت خداست و نباتات و اشجار و میوه ها از آثار زنده شدن زمین است. و از ظاهر سیاق ( و جعلنا من الماء کل شی حی) بر می آید که مراد این بباشد که آب دخالت تامی در هستی موجودات زنده دارد. در زبان رمز عرفا نیز آب رمز نور هستی است که در هر لحظه در سراسر جهان نفوذ و جریان دارد و بستر نهر مثال هایی است که تعیین کننده جهت کلی جریان آب است.
•باد
•باد از جمله پدیده های طبیعی است که تفکر در آن و در نقشی که برای ادامه حیات طبیعت و انسان ایفا می نماید می توان انسان را به اصول و ارزش هایی متذکر گردد که لازمه یک حیات معنوی و معنادار است. اهمیت کوران و جابجایی هوا در فضاهای زیستی در تعالیم اسلامی مورد توجه قرار گرفته است تا جایی که از حبس هوای فضای سکنای همسایه با احداث بنایی مرتفع به عنوان تضیع حقوق همسایه یاد شده است. به فرازی از کلام حضرت امام صادق (ع) در کتاب توحید مفضل توجه فرمایید: تنبیه می کنم تو را ای مفضل بر منافعی که در باد هست. نمی بینی اگر چند گاه باد نوزد موجب حدوث امراض می شود و نفس ها را می گیرد و بیماران را می گذارد و میوه ها را فاسد می کند و بقول و سبزی ها متعفن می شود و احداث مواد وبا و طاعون در ابدان می کند و آفت در غلات پدید آید پس معلوم شد که وزیدن باد از حسن تدبیر خالق عباد است.
•نور و آتش
•در فرهنگ اسلامی نور معانی نمادین والایی دارد از جمله : در کلام الهی نور به عنوان نماد حضرت احدیت، پیامبر گرامی اسلام، کتاب خدا، ایمان و رستگاری، هدایت و بینایی مورد اشاره قرار گرفته است.
•مکتب خاصی از فلسفه اسلامی موسوم به مکتب اشراق که بالاخص مبتنی بر سمبولیسم نور است توسط سهروردی فیلسوف و عارف ایرانی بنا نهاده شده و طی قرن ها بعد توسط حکمای دیگر چون شمس الدین شهرورزی، قطب الدین شیرازی، ابن ترکه و ملاصدرا گسترش بیشتری یافت. ادبیات ایران و عرب حتی گویش روزمره مردم، آکنده از توصیفاتی است که نور را با نشاط روح و عملکرد صحیح عقل همسان می گردد و حتی حکایات کهنی که برای کودکان بازگو می شود, معمولاً بر پایه سمبولیسم نورد در مقام حقیقت و نیکبختی استوار است. این سمبولیسم در سنت اسلامی کاملاً تثبیت شده است.
•علیرغم این که سایه و تاریکی فقدان نور ( از این نعمت بزرگ الهی) را به نمایش می گذارد خود نیز از آیات او شمرده می شوند. به نحوی که نعمت بودن آن ( سایه) و استفاده انسان و حیوان و نبات از آن کمتر از استفاده اش از نور نیست چه اگر سایه نبود یعنی شب نبود سایه درختان و نبات ها نبوده و دائماً نور و روشنی یک جاندار در روی زمین زنده نبود. به علاوه وجود سایه اجسام و موجودات نشانه ای از خضوع و خشوع آنان در مقابل خالق یکتا تلقی گردیده است که به عنوان نمادی از تنزیه الهی توسط موجودات شمرده می شود

•طبیعت در متون دینی
•تفکر درباره طبیعت اجرا و عناصر آن قوانین و نظام حاکم بر جهان هستی و همچنین هماهنگی و تعادل موجود در کاینات به عنوان تجلی علم و قدرت الهی یکی از مقولات بسیار مهمی است که متون اسلامی, به عنوان یکی از ابزارهای شناخت است که انسان را به آن توصیه می نمایند.
•در برخی از متون اسلامی طبیعت به عنوان حجاب ظلماتیه و شجره ای که سبب هبوط آدم (ع) شده است اشاره می شود. البته این حجاب نیز مرحله ای از مراحل و یا عاملی در جهت کمال انسان قلمداد گردیده است. چرا که بدون ورود از حجاب رهانیدن ندارد. علاوه بر آن تفکر اسلامی تمام گسترده طبیعت را به عنوان سجدگاه و محل عبادت انسان معرفی می کند

/ 0 نظر / 72 بازدید